راهنمای کامل انتخاب و سایزینگ صحیح شیلنگ هیدرولیک (۱۰ نکته حیاتی برای جلوگیری از ترکیدن شیلنگ)

مقدمه

شیلنگ هیدرولیک یکی از مهم‌ترین اجزای یک سیستم هیدرولیک است. اگر سایز، طول، فشار کاری یا نوع لایه‌بندی شیلنگ اشتباه انتخاب شود، نتیجه‌اش کاهش فشار، نشتی، ترکیدن شیلنگ، داغ شدن پمپ و حتی توقف کامل خط تولید است.

متأسفانه در بسیاری از کارگاه‌های ایران، شیلنگ فقط «با چشم» انتخاب می‌شود؛ نه براساس دبی، فشار یا استاندارد.

در این مقاله یک راهنمای گام‌به‌گام و کاملاً عملی برای انتخاب و سایزینگ صحیح شیلنگ هیدرولیک ارائه می‌کنم.

۱۰ اصل مهم در انتخاب و سایزینگ شیلنگ هیدرولیک

1. انتخاب قطر داخلی مناسب شیلنگ (مهم‌ترین بخش سایزینگ)

قطر داخلی شیلنگ تعیین‌کننده‌ی میزان دبی قابل عبور است.

اگر قطر شیلنگ کوچک باشد:

• افت فشار زیاد می‌شود

• پمپ تحت فشار قرار می‌گیرد

• روغن داغ می‌شود

• حرکت جک کند یا ضربه‌ای می‌شود

قاعده طلایی انتخاب قطر:

• خط مکش: همیشه یک سایز بزرگ‌تر از قطر اتصال پمپ انتخاب شود

• خط فشار: براساس دبی و فشار انتخاب شود

• خطوط رفت‌وبرگشت جک: براساس سرعت حرکت جک

جدول تقریبی انتخاب قطر (برای دبی استاندارد):

• ۱۰ لیتر در دقیقه → شیلنگ 1/4 اینچ

• ۲۰–۳۰ لیتر در دقیقه → شیلنگ 3/8 اینچ

• ۴۰–۵۰ لیتر در دقیقه → شیلنگ 1/2 اینچ

• ۶۰–۸۰ لیتر در دقیقه → شیلنگ 3/4 اینچ

• بالای ۱۰۰ لیتر در دقیقه → شیلنگ 1 اینچ

2. توجه به فشار کاری و فشار انفجار

شیلنگ‌های هیدرولیک طبق استاندارد SAE و EN ساخته می‌شوند.

هر شیلنگ دارای ۲ مشخصه اصلی است:

• Working Pressure (فشار کاری مجاز)

• Burst Pressure (فشار انفجاری)

قاعده مهم:

فشار کاری پمپ باید حداکثر ۷۵ درصد فشار کاری شیلنگ باشد.

هرگز از شیلنگی که فقط «اندازه‌اش می‌خورد» ولی فشار را تحمل نمی‌کند استفاده نکنید.

3. تعداد لایه سیم (Steel Wire Layers) را درست انتخاب کنید

شیلنگ‌ها معمولاً ۱ تا ۴ لایه سیم دارند:

• شیلنگ یک لایه (1SN): فشار پایین

• شیلنگ دو لایه (2SN): مناسب سیستم‌های صنعتی معمولی

• شیلنگ چهار لایه → برای فشارهای بالا و ضربه‌ای (پرس، تزریق، دستگاه راه‌سازی)

نکته مهم:

سیستم‌هایی که ضربه فشار دارند (مثلاً پرس‌های ضربه‌ای) باید حتماً شیلنگ ۴ لایه داشته باشند.

4. طول شیلنگ را استاندارد انتخاب کنید

شیلنگ خیلی کوتاه باعث کشیدگی و شکستگی شیلنگ در زمان حرکت می‌شود.

شیلنگ خیلی بلند باعث:

• افت فشار

• لرزش

• گرم شدن روغن

قاعده:

برای هر متر شیلنگ، افت فشار اضافه کنید.

تا حد امکان از طول‌های بالاتر از ۶ متر در خط فشار استفاده نکنید.

5. شعاع خم استاندارد را رعایت کنید

یکی از رایج‌ترین دلایل ترکیدن شیلنگ، خم کردن بیش‌ازحد شیلنگ است.

علائم خطر:

• شیلنگ چروک می‌شود

• روغن ضربه‌ای عبور می‌کند

• فشار ناگهانی بالا می‌رود

قاعده طلایی:

هیچ‌وقت شیلنگ را در نزدیکی اتصال بیش از ۳۰ درجه خم نکنید.

از زانویی مناسب استفاده کنید.

6. انتخاب صحیح اتصالات (Fittings)

اتصالات نامناسب یا چینی بی‌کیفیت باعث:

• نشتی

• ترکیدن سر شیلنگ

• جدا شدن اتصال تحت فشار

اتصالات استاندارد شامل:

JIC – BSP – ORFS – NPT – Metric

نکته مهم:

جک‌های صنعتی ایران معمولاً BSP یا Metric هستند.

لیفتراک‌ها معمولاً NPT یا JIC دارند.

7. جلوگیری از پیچ‌خوردگی شیلنگ (Twist)

پیچ خوردن شیلنگ حتی اگر کوچک باشد باعث:

• ترکیدن شیلنگ

• شکستن مغزی داخل شیلنگ

• لرزش شدید سیستم

راه‌حل:

• از کوپلینگ گردان (Swivel) استفاده کنید

• هنگام بستن مهره، شیلنگ را نچرخانید

• مسیر حرکت جک را چک کنید

8. انتخاب روکش مناسب برای محیط کاری

برای محیط‌های مختلف، روکش شیلنگ باید متفاوت انتخاب شود:

محیط‌های دارای سایش → روکش ضدسایش (Abrasion Resistant)

محیط‌های حرارتی → روکش مقاوم حرارتی

محیط‌های روغنی → روکش نئوپرن

فضای بیرونی → روکش مقاوم در برابر UV

9. توجه به دمای کاری شیلنگ

دمای بالای روغن بزرگ‌ترین دشمن شیلنگ است.

اگر دما بالاتر از استاندارد شیلنگ باشد:

• ترک‌خوردگی سریع

• خشک شدن روکش

• نشت در محل اتصال

نکته:

شیلنگ‌ها معمولاً تا ۱۰۰ درجه کار می‌کنند، ولی برخی فقط تا ۷۰ درجه تحمل دارند.

حتماً پلاک شیلنگ را بخوانید.

10. زمان تعویض شیلنگ را جدی بگیرید

شیلنگ وسیله مصرفی است، نه دایمی.

نشانه‌های زمان تعویض:

• برجسته شدن نقاطی از شیلنگ

• نشت کوچک از مغزی

• خشک و ترک‌خورده شدن روکش

• بادکردگی احتمالی در محل فشار ضربه‌ای

• نرم شدن بیش از حد شیلنگ

قاعده:

شیلنگ‌های صنعتی را هر ۲ سال یک‌بار بررسی و هر ۳–۵ سال تعویض کنید.

چک‌لیست طلایی انتخاب شیلنگ هیدرولیک (برای چاپ در کارگاه)

• قطر شیلنگ را براساس دبی انتخاب کنید

• خط مکش باید یک سایز بزرگ‌تر باشد

• فشار کاری شیلنگ از فشار سیستم بالاتر باشد

• شیلنگ دو یا چهار لایه برای فشار بالا

• خم تند در ابتدای اتصال ممنوع

• طول شیلنگ بیش از حد نباشد

• از اتصالات استاندارد استفاده شود

• پیچ‌خوردگی شیلنگ را صفر کنید

• دمای کاری را چک کنید

• شیلنگ هر چند سال تعویض شود

جمع‌بندی

اگر انتخاب شیلنگ هیدرولیک به‌درستی انجام شود، عمر شیلنگ و تجهیزات تا ۵ برابر افزایش می‌یابد.

بسیاری از نشتی‌ها، افت فشارها و سوختن پمپ‌ها فقط به دلیل سایزینگ اشتباه شیلنگ اتفاق می‌افتد.

این راهنما دقیقاً برای مهندس‌ها، طراحان پاوریونیت، تعمیرکاران و صنعت‌کاران نوشته شده تا بتوانند شیلنگ مناسب سیستم خود را با دقت و بدون خطا انتخاب کنند.